İlköğretim Kurumları Yönetmeliği 32. Maddesi (h) fıkrasında kaynaştırma öğrencisi için Ölçme ve Değerlendirmenin Genel Esasları “ Kaynaştırma yoluyla eğitim-öğretimlerine devam eden öğrenciler için bireyselleştirilmiş eğitim programı geliştirme birimi tarafından bireyselleştirilmiş eğitim programı (BEP) hazırlanır. Bu öğrenciler, programında yer alan amaçlara göre değerlendirilir.” şeklinde tanımlanmıştır.
Ayrıca aynı yönetmeliğin 47. Maddesi, (ç) fıkrası 3. paragrafında “Kaynaştırma yolu ile eğitimlerine devam eden özel eğitim gerektiren öğrencilere, başarısızlıklarından dolayı sınıf tekrarı yaptırılmaz.” denilmektedir.
Diplomalarını Zamanında Alamayanlar ile ilgili düzenleme 57. Maddede “Önceki yıllarda mezun olanların çeşitli nedenlerle zamanında düzenlenememiş veya verilememiş olan diplomaları, mevcut kayıtlara göre düzenlenir.” şeklinde yapılmıştır.
Bulunduğu okulun veya kurumun eğitim programını uygulayan özel eğitim sınıflarında öğrenimlerini sürdüren öğrencilerin durumları, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği 26. maddesi (g) fıkrasında “Özel eğitim sınıfını tamamlayan öğrencilere kayıtlı bulunduğu okulu veya kurumu tamamlayan yetersizliği olmayan diğer öğrencilere verilen belge verilir.” şeklinde düzenlenmiştir.
Ayrıca;18/12/2004 tarih ve 25674 sayılı RG de yayınlanan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinin Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkındaki Yönetmelik ile (İlköğretim programının amaçlarını gerçekleştiremeyen öğrencilere Öğrenim Belgesi verilir) hükmü kaldırılmıştır.
Sonuç olarak; ilköğretim okullarımıza devam eden “kaynaştırma ve özel eğitim sınıfı öğrencilerimizin başarılarının kendilerine uygun olarak hazırlanan Bireyselleştirilmiş Eğitim Programları (BEP) dikkate alınarak değerlendirilecek, sınıf tekrarı yaptırılmayacak ve 8. sınıfı tamamladıklarında DİPLOMA düzenlenecektir.”.
Kaynaştırma, engelli bireylerin eğitimiyle eğitim dünyasında çok sık duyar hale geldiğimiz terimlerden biridir. Kaynaştırma uygulamaları, özel eğitim gerektiren bireylerin sosyalleşmelerinde doğal bir form taşıması açısından önemli demokrasi ve insan hakları açısından da özgün bir eğitim öğretim yöntemidir. Özel Eğitim Hizmetleri 31/05/2006 tarihli Yönetmeliği kaynaştırma uygulamaları esas alınmıştır. Anlamı adında anlaşılacağı gibi kaynaştırma; özel eğitim gerektiren bireylerin yetersizliği olmayan akranları ile beraber eğitim öğretim programına devam etmeleri esasına dayanır. Eğitsel anlamda bakıldığında kapsamında bazı öğelere dikkat etmek gerekir. Kaynaştırma uygulamalarında gerektiğinde özel gereksinimli öğrenciye veya sınıf öğretmenine destek özel eğitim hizmetleri sağlanması kaynaştırma uygulamasının başarısını arttıracağı unutulmamalıdır. Kaynaştırmanın var olabilmesi ve eğitsel anlamda tam olarak uygulanabilmesi için sınıf öğretmeni veya özel gereksinimli öğrenciye destek hizmet sağlanması bir ön koşul olarak gözükmektedir.
Özel Eğitim Destek Hizmetleri
Kaynaştırma uygulamaları sırasında özel gereksinimli öğrenciye ve gerektiğinde de normal sınıf öğretmenine yardımcı olmak amacıyla, mevcut öğretmenler ve özel eğitim öğretmenlerince sunulabilecek hizmetlerdir. Özel eğitim hizmetlerinin üç şeklinden söz edilir. Bunlar; Destek Eğitim Odası, sınıf içi yardım ve özel eğitim danışmanlığı şeklinde isimlendirilebilir.
Destek Eğitim Odası:
Destek Eğitim Odası uygulaması, normal eğitim özel gereksinimli öğrenciye destek hizmet sağlamak amacıyla hazırlanmış eğitim ortamıdır. Bu sınıfta öğretmen ister birbirine çok yakın problemler yaşayan iki öğrenci ile çalışabilir isterse bireysel çalışma yapar. Kaynak oda çalışmasında öğrenci sayısının 2yi geçmemesi verimlilik açısından uygun olacaktır.
Destek Eğitim Odası destek hizmeti sağlayacak öğretmenle kaynaştırma öğrencisinin sınıf öğretmeni işbirliği içine çalışmalı ve öğrenciyle gerçekleştireceği çalışmanın içeriğini sınıf öğretmeniyle birlikte oluşturmalıdır. Destek Eğitim Odası eğitiminde amaç, kaynaştırma öğrencisinin gereksinim duyduğu alan veya alanlarda destek sağlayarak, öğrencinin o dersle ilgili olarak başarabileceği en üst düzeye gelmesini sağlamaktır. Öğrenci, destek hizmeti aldığı dersle ilgili olarak öğretim yılı boyunca sürekli Destek Eğitim Odası desteği almayabilir. Bunun için özel eğitim veren öğretmenle sınıf öğretmenin işbirliği içinde çalışarak, kaynaştırma öğrencisinin o dersle ilgili sınıf içinde yapılabilecek etkinlikler planlanabilir ve sınıf öğretmeni bu etkinlikleri kaynaştırma öğrenciyle sınıf içinde gerçekleştirebilir.
Sınıf İçi Yardım
Destek Eğitim Odası uygulamasına göre farklı bir destek hizmet türüdür. Sınıf içi yardımda özel eğitim öğretmeni sınıf içine girerek sınıf öğretmenine ya da kaynaştırma öğrencisine sınıf içinde yardım etmesidir. Sınıf içi yardımda özel eğitim öğretmeni farklı şekillerde sınıf öğretmenine yardım edebilir.
Sınıf içi yardımın başarıyla uygulanabilmesi için her iki öğretmenin bu uygulamanın yararına inanması ve bu uygulamanın sınıfları için en uygun uygulama olduğunu düşünmesi gerekmektedir. Bu uygulama sırasında her iki öğretmeninde kendi rollerini ve sorumluluklarını çok iyi bilmesi, hazırladıkları programa uygun davranmaları gerekmektedir.
Özel Eğitim Danışmanlığı
Bu destek hizmet türünde özel gereksinimli öğrenciye dolaylı olarak, öğretmeni aracılığıyla yardım edilir. Özel eğitim danışmanlığında, sınıfında kaynaştırma öğrencisi bulunan öğretmen, kaynaştırma öğrenci ile ilgili davranış problemi yada öğrenme ile ilgili bir problem yaşadığında özel eğitim danışmanından yardım ister. Özel eğitim danışmanı, gerek davranış değiştirme yöntem ve tekniklerinin uygulanması gerek bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlanması ile ilgili olarak sınıf öğretmenine yardımcı olur.
Kaynaştırmaya Hazırlık Etkinlikleri
Kaynaştırma uygulamasının başarılı olabilmesi için uygulama öncesinde kaynaştırmaya hazırlık etkinliklerine yer verilmelidir. Bu etkinlikler çeşitli boyutlarda düşünülebilir.
Kaynaştırma öğrencisinin sınıfa hazırlanması
Kaynaştırmanın başarılı bir şekilde uygulanabilmesi için özel gereksinimli öğrencinin kaynaştırma uygulamasına hazırlanması çok önemli bir unsurdur.
Normal eğitim ve özel eğitim ortamları; öğretim düzeni, ders programları, öğretim yöntemleri, davranışsal beklentiler, fiziksel ortam ve öğrenci sosyalleşmesi bakımından birbirinden farklılıklar sergilemektedir. Bu nedenle, eğer özel eğitim ortamından normal eğitim ortamına geçişin başarılı olması isteniyorsa, kaynaştırılan öğrenci, normal sınıfın davranışsal ve akademik gereklerine hazırlanmalıdır. Kaynaştırma öğrencisinin sınıf içerisinde kabul görmemesinin en önemli nedenlerinden biri, sosyalleşme eksikliğidir. Bu nedenle de, kaynaştırma öğrencisine kaynaştırmaya başlamadan önce, sosyalleşmeyle ilgili etkinlikler düzenlenmesi yararlı olur. Kaynaştırma başladığında da ilk haftalarda normal sınıfta eğitim gören bir kaç gönüllü öğrenciyi kaynaştırma öğrencisiyle ilgili olarak görevlendirmek, kaynaştırma öğrencisinin uyumunu kolaylaştırabilir.
Ailenin Kaynaştırma Programına Hazırlanması
Kaynaştırma programında öğrenci ile ilgili her konuda karar verme ve onu en yakından tanıyan kişiler olarak ailenin de katılımı etkin olarak sağlanmalıdır. Ailenin kaynaştırmaya istekli oluşu kaynaştırma programının başarılı olması için gereklidir. Aileler gerekli zamanlarda öğretmenlere yardımcı olabilir. Kaynaştırma programının başarılı olabilmesi için kaynaştırma öğrencilerinin aileleri ile çeşitli etkinlikler düzenlenebilir. Aileler düzenli toplantı yapmak, ailelere bilgilendirici konuşma ve seminer düzenlemek, gerekli aşamalarda ailenin kaynaştırma eğitiminde öğretmene yardımı, çocuktaki gelişmenin aile ile düzenli paylaşımı bu etkinlikler içinde yer alır.
Sınıf Öğretmenin Kaynaştırmaya Hazırlanması
Kaynaştırma uygulamasına yer verilecek okulda okul yönetiminin üstünde durması gereken konularda biri de sınıfına kaynaştırma öğrencisi verilecek öğretmenin kaynaştırmaya hazırlanmasıdır. Sınıf öğretmenlerinin sınıflarına kaynaştırma öğrencisi verileceğinden haberdar olması, kaynaştırma öğrencisinin hangi özür grubundan olduğunu bilmesi, oldukça önemlidir. Ayrıca sınıf öğretmenine kaynaştırma öğrencisinin özür grubunun özellikleri, uygulayacağı öğretim yöntem ve teknikler, araç gereç desteği vb. bilgilerin aktarılması gerekmektedir.
Normal Sınıf Öğrencilerinin Kaynaştırmaya Hazırlanması
Kaynaştırma uygulamasını başarılı olmasının en önemli öğelerinden biri de kaynaştırma öğrencisinin normal sınıf öğrencileri tarafından benimsenmeleridir. Normal sınıf öğrencilerinin sınıflarına özürlü bir öğrenci geleceğiyle ilgili olarak önceden bilgilendirilmeleri gerekir. Gelecek kaynaştırma öğrencisinin özellikleri, gereksinimleri normal sınıf öğrencilerine anlatılması oldukça yarar sağlayabilir.
Kaynaştırma öğrencisi sınıfına gelmeden önce, öğrencinin engel grubuyla ilgili bilgiler, öğrencinin bireysel özellikleri normal sınıf öğrencilerine aktarılmalıdır. Bu şekilde kaynaştırma öğrencisini ilk gördüklerinde verecekleri olumsuz tepkiler kontrol altına alınmış olabilir. Hazırlık çalışmalarından biri de normal sınıf öğrencileriyle canlandırma (simulasyon) çalışmaları yaparak, normal sınıf öğrencilerini kendilerini engelli öğrenci yerine koymaları sağlanabilir. Böylece sınıfa gelecek arkadaşlarının ne tür gereksinimleri olduğunu tahmin etmeleri kolaylaşacak, böylelikle kaynaştırma öğrencisi ile hangi davranışları paylaşabileceklerini çok daha kolay anlayabilirler.
Yapılacak canlandırma çalışmaları her engel grubu için farklı etkinlikler içermelidir. Örneğin, zihin engelli bir öğrencinin neler hissettiğini, nelere gereksinim duyduğunu anlayabilmeleri için sınıfa teknik dille yazılmış bir yazı, örneğin bir ilaç prospektüsü götürülüp bu yazının belli sürede okunarak anlatmaları istenebilir. İşitme engelli bir öğrenci için TV de bilmedikleri bir programın sessiz olarak izlemeleri ve ne anladıklarını anlatmaları istenebilir. Görme engelli bir öğrenci için sınıftaki öğrenciler iki gruba ayrılarak birinin gözleri bağlanır, diğerinin de gözleri bağlı arkadaşına rehberlik yapması ve okulun bazı bölümlerini bu şekilde dolaşarak gelmeleri istenebilir. Ortopedik engelli bir öğrenci için kollarını hiç kullanmadan bir elbise giymeleri istenebilir. Dil ve konuşma bozukluğu olan bir öğrencinin anlatımı için normal bir öğrencinin ağzına kalem koyarak konuşmaları istenebilir. Bu etkinlikler çoğaltılarak ve çeşitlendirerek öğrencilerin daha çok faydalanabilecekleri etkinlikler haline getirilebilir. Bu canlandırma çalışmaları sonunda öğrencilerle konuşarak onlara neler hissettiklerini sormak ve böyle bir engeli olduklarında nelere gereksinim duyabileceklerini düşündürmek faydalı olabilir. Bu şekilde özel gereksinimli arkadaşlarıyla neleri paylaşmaları gerektiği anlayacak ve hangi konularda ise yardım edebilecekleri konusunda fikir sahibi olabileceklerdir.
Sınıf Ortamının Kaynaştırmaya Hazırlanması
Sınıfa gelecek kaynaştırma öğrencisinin engel grubuna göre sınıf ortamının kaynaştırmaya hazır hale getirilmesi gerekmektedir. Kaynaştırma öğrencisinin sınıf içerisinde oturacağı yer, sahip olduğu engel türüne ve özelliklerine bağlı olarak tespit edilmelidir. Sınıfta dersler esnasında kullanılacak araç gereç, materyallere karar verirken engel grubuna dikkat edilmesi gerekir. Örneğin, görme engelli bir öğrencinin ön sırada ya da işitme engelli bir öğrencinin öğretmeni ders anlatırken rahatlıkla görebileceği ve takip edebileceği bir yerde oturması ya da tekerlekli sandalyede olan bir öğrencinin sandalyesini rahat hareket ettirebileceği yerde bulunması önemlidir. Görme engelli bir öğrenci için sınıfta yerde bulunan her şey tehlike oluşturabilir. Dikkat dağınıklığı olan bir zihin engelli öğrenci sınıfta dikkatini dağıtacak uyaranların sınıf ortamından uzaklaştırılması gerekir.
YARI ZAMANLI VE TAM ZAMANLI KAYNAŞTIRMA UYGULAMALARI
Tam zamanlı kaynaştırma uygulaması:
Özel eğitim gerektiren bireylerin, akranları birlikte okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve yaygın eğitim kurumlarında aynı sınıfta eğitim görmesi ve sosyal açıdan bütünleştirilmesi için; özel eğitim destek hizmetleri, araç gereç ve eğitim materyallerinin sağlanması ile uygulanmasıdır. Eğitim programın bireyselleştirilerek ve gerekli fiziksel düzenlemelerin yapıldığı uygulamadır. Kaynaştırma uygulaması yapılan okullarda; sınıf mevcutlarını okul öncesi kurumlarda 14, ilköğretim kurumlarında 30 öğrenciyi aşmamasına dikkat edilir. Özel eğitim gerektiren bireyler her sınıfa eşit olarak dağıtılır, bir sınıfa yetersizliği aynı olan en fazla iki öğrenci uygulamaya katılır.
Yarı zamanlı kaynaştırma uygulamaları:
Kaynaştırma uygulaması yapılan sınıflara veya özel eğitim sınıflarına devam eden öğrencilerin; kaynaştırma uygulaması yapılan sınıfların etkinliklerine katılması ve kaynak oda, rehberlik araştırma merkezi, özel eğitim kurumlarından destek alınması ile yapılan uygulamadır. Bu uygulama için gerekli düzenlemeler yapılır.
Bu uygulama çerçevesinde özel eğitim sınıfına devam eden öğrencilerin, uygun şartlar sağlanarak normal eğitim sınıflarının resim ,müzik ,beden eğitimi,iş teknik vb..derslerine katılımı sağlanarak sosyal açıdan bütünleştirilmeleri de sağlanır.
Kaynaştırma eğitim programında bulunan öğrenciler için gerektiğinde bireyselleştirilmiş eğitim programları hazırlanmalıdır. Bireyselleştirilmiş eğitim programı her öğrenci için ayrı hazırlanmalıdır. Bu amaçla okullarda Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı Hazırlama Ekibi oluşturulmalıdır. Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı öğrencinin var olan performansını, kısa dönemli hedeflerini ve uzun dönemli hedeflerini içermelidir.
Orta Düzeyde Zihinsel Engelli Çocukların normal sınıflarda kaynaştırma yoluyla eğitimlerinde İlköğretim Okulu Orta Düzeyde Öğrenme Yetersizliği(Eğitilebilir) Olan Çocuklar Eğitim Programı
(T.C MEB Özel Eğitim Rehberlik Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğü – Ankara 2001)
Esas alınır. İlgili yönetmelik gereği okullarda imkanlar yeterli ise Destek Eğitim Odası düzenlemesi yapılabilir.
Kaynaştırma Uygulamaları Başarının değerlendirilmesi (Özel Eğt. Hiz. Yönetmeliği)
MADDE 24-(1) Kaynaştırma yoluyla eğitimlerine devam eden öğrencilerin başarılarının değerlendirilmesinde ilgili mevzuatın yanında aşağıdaki hususlar dikkate alınır:
a) Bulunduğu okulun eğitim programını veya denkliği olan bir programı izleyen öğrencilerin başarıları, devam ettikleri okulun sınıf geçme ve sınavlarla ilgili hükümlerine göre değerlendirilir. Ancak, değerlendirmelerde öğrencilerin BEP’leri dikkate alınır.
b) Öğrencilerin başarılarının değerlendirmesinde kullanılacak yöntem, teknik, ölçme araçları ve değerlendirme süresi, değerlendirme zamanı, değerlendirme aralıkları, değerlendirmeden sorumlu kişiler ve değerlendirmenin yapılacağı ortam, BEP geliştirme biriminin görüş ve önerileri doğrultusunda belirlenir.
c) Yazma güçlüğü olan öğrenciler ve özel öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin değerlendirilmesi sözlü, sözlü ifadede güçlük yaşayan öğrencilerin değerlendirilmesi ise yazılı olarak yapılır. Yazılı ve sözlü ifade etme becerilerinde yetersizliği olan bireyler ise davranışlarının gözlemlenmesi yoluyla değerlendirilir.
d) Yazılı sınavlar öğrencilerin yetersizlik türüne, eğitim performanslarına ve gelişim özelliklerine göre çeşitlendirilir. Sınavlar kısa cevaplı ve az sorulu olarak düzenlenir.
e) Öğrenciler, yetersizliklerinden kaynaklanan güçlüklerini gidermek amacıyla sınavlarda uygun araç-gereç, cihaz ve yöntemlerden yararlandırılır. İhtiyacı olan bireyler için yazılı sınavlarda refakat etmek üzere bir öğretmen görevlendirilir.
f) Görme yetersizliği olan öğrencilerin yazılı sınavlarda Braille yazı olarak verdiği cevaplar sınavdan hemen sonra öğretmenin öğrenciye okutmasıyla değerlendirilir. Bu öğrenciler, çizimli ve şekilli sorulardan muaf tutulurlar. Az gören öğrenciler için sınav soruları kalın ve büyük puntolu hazırlanır.
g) İşitme yetersizliği olan öğrenciler ilköğretim ve ortaöğretimde, istekleri doğrultusunda yabancı dil programlarındaki bazı bilgi ve becerilerin öğretiminden veya dersin tamamından muaf tutulurlar.
ğ) Zihinsel yetersizliği olan öğrenciler; dikkat, bellekte tutma ve hatırlama güçlükleri dikkate alınarak daha sık aralıklarla değerlendirilirler.
h) Otistik bireyler ile duygusal ve davranış bozukluğu olan öğrencilerin değerlendirilmesi, iletişim özellikleri ile sosyal-duygusal hazır bulunuşlukları dikkate alınarak yapılır.
ı) Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan öğrencilerin değerlendirilmesi, bu öğrencilerin özellikleri dikkate alınarak daha sık aralıklarla ve kısa süreli sınavlarla yapılır.
i) Kas ve sinir sistemi bozukluklarına bağlı motor becerilerde yetersizliği olan öğrenciler motor beceri gerektiren derslerin uygulamalı bölümlerinden istekleri doğrultusunda muaf tutulurlar.
